بازی دنیای كودك است با دنیای كودك خود بازی نكنید

روشهای آموزش پیش دبستانی:

روش آموزش پیش دبستانی، بیشتر بازی محور است و فعالیت های آن آزادی محورند. بازی، نقش بسیار مهم و کلیدی در آموزش پیش دبستانی دارد. این روش، مبتنی بر بازی است و کودک در دوره پیش دبستانی، در همه فعالیت ها، فعالانه شرکت داشته و نباید منفعل باشد ما گفتیم که ارزشیابی ها در دوره پیش دبستانی، باید تکوینی باشند. در اینجا، بین نگرش ها و فعالیت های والدین در خانه و فعالیت ها و روش های تدریس معلمان در دوره پیش دبستانی، تضاد وجود دارد. از طریق ایجاد ارتباط منظم با والدین و ارائه آموزشهای منظم و نظام دار به آنها، باید تضاد بین نگرش های والدین و معلمان پیش دبستانی را از بین برد.  

نقش آموزش پیش دبستانی:

انتظارات والدین از کودک پیش دبستانی، با واقعیت هماهنگ نیست. برای مثال، همه والدین فرزندان خود را تیزهوش می دانند و انتظارات بیش از حدی از آنها دارند یا از فرزندانشان انتظار دارند، از یک تا پنج بشمارند، اما این توقعات، باعث مشکلاتی می شود که همان تعجیل بیش از حد در آموزش پیش دبستانی نام دارد و به هیچ وجه صحیح نیست.

تعلیم و تربیت کودکان ( نظری )-برنامه ها و تجهیزات مراکز پیش دبستانی:

آموزش هایی که، قبل از ورود به تعلیمات ابتدایی به کودکان سه تا شش سال تمام، ارائه می دهند، آموزش پیش دبستانی نام دارد. آموزش پیش دبستانی را به دو دوره ؛ مهد کودک (سه تا چهار سالگی) و آمادگی (پنج و شش سالگی) تقسیم می کنند. مهد کودک به منظور راحتی و آسودگی مادران، به ویژه مادران شاغل است، ولی در دوره پیش دبستانی، به آموزش جنبه های مهم و ضروری زندگی نیاز داریم.
آموزش پیش دبستانی، با فردریک فروبل، پدر آموزش پیش دبستانی در سال ١٨٣٨ میلادی ، بنیان گذاری شد. این فرد معروف آلمانی اولین باغ کودکان را در شهری کوچک در آلمان تأسیس کرد و از این طریق، مبنای دوره پیش دبستانی نهاده شد. بعدها دانشمندان بزرگی مثل مونته سوری، در این زمینه کار کرده اند. در ایران ما موسس آموزش پیش دبستانی و اولین کودکستان، باغچه بان است. وی در سال ١٣٠٣ هجری شمسی در شهر تبریز و در سال ١٣٠٧ در شیراز، دومین پیش دبستانی را تأسیس کرد.  آئین نامه دوره پیش دبستانی، در شورای عالی معارف و فرهنگ تصویب شد و در سال ١٣٤٣، آموزش پیش دبستانی عملاً به صورت نظام همگانی در آمد. تشکیل آموزش پیش دبستانی، به عنوان یک واحد مستقل، بنام آموزش " پیش دبستانی "، در ایران زودتر از فرانسه صورت گرفته است.  آموزش پیش دبستانی، کودکان را برای دوره دبستان آماده می کند و یک مرحله انتقال و گذار است که اگر این مرحله گذار نباشد، کودک قادر به تطبیق با مقررات مدرسه نمی باشند. به طور کلی، آموزش پیش دبستانی بسیار ضروری است، زیرا زمینه های آموزش دبستانی در این دوره تشکیل می گردد.  آموزش مفاهیم اساسی از قبیل عدد و مکان، در دوره دبستان انجام می شود، در حالیکه در پیش دبستانی، زمینه های تشکیل مفهوم و مکان در ذهن او شکل می گیرد، برای مثال، جهت های بالا و پائین و نیز زمینه های مفهوم زمان، دیر ، زود ، امروز ، دیروز در ذهن بچه شکل می گیرد. با شمارش، کودک با مفهوم اعداد آشنا می شود. در غیر این صورت، کودک در تشکیل مفاهیم اساسی دوره دبستان مشکل پیدا می کند. آیا آموزش پیش دبستانی باید از پیش طراحی شده باشد یا اینکه باید مبتنی بر فعالیت های آزاد خود کودک باشد ، یعنی تا چه حد،باید کودک را در کارهایش کنترل کرد یا آزاد گذاشت.؟ در تعلیم و تربیت رسمی، هیچ کاری بدون برنامه ریزی امکان پذیر نیست. به طور مسلم، آموزش پیش دبستانی باید طراحی شده، با برنامه ریزی صورت بگیرد و فعالیت ها از قبل مشخص شده باشد ( زمان، نوع­فعالیتها­و­فرصتهای­یادگیری­).
ساختاری بودن پیش دبستانی، دلیل بر نداشتن آزادی عمل دانش آموز نیست بین ساختار فعالیتهای آزاد، باید توازن وجود داشته و انعطاف پذیری در چارچوب برنامه ها باشد، زیرا انعطاف پذیری، یکی از اصول حاکم بر آموزش پیش دبستانی است.

مربی پیش دبستانی باید ویژگیهای خاصی داشته باشد:

مربی باید ؛ به راحتی رابطه برقرار کند، تا حدودی به روانشناسی کودک آشنا باشد، به وسایلی که در اختیار کودک قرار می دهد، شناخت داشته باشد، به کودک کمک کند، به کار عشق و علاقه داشته باشد، از الفاظ ساده استفاده کند، از لحاظ تیپ ظاهری خوب باشد، ظاهری آراسته و در عین حال ساده داشته باشد، بتواند جایگزینی برای مادر باشد، بچه را در آغوش بگیرد و به وی محبت بورزد. فضای آموزش، بسیار مهم است و باید شاد باشد و تجهیزات و وسایل مختلف در اختیار بچه باشد. ما باید از طریق فراهم آوردن وسایل متنوع، یک محیط یادگیری غنی برای کودکان ایجاد کنیم تا بچه ها آزادانه، با این وسایل بازی کنند و به رشد کافی دست یابند. به طور کلی سنین سه تا شش سالگی، مرحله شکل گیری شخصیت، تربیت حواس و تخیل کودک است. اساس ساختار شخصیتی و رفتاری انسان، در دوران کودکی پایه ریزی می شود و به این ترتیب ، آموزش قادر است، در سرنوشت بعدی کودک تأثیر مثبت و سازنده ای بگذارد. از آنجا که برای یادگیری محدودیت زمانی وجود دارد و احتمال وقوع این محدودیت در دوران کودکی بیشتر است، از این رو پاسخ به سوالاتی مانند اینکه کودکان چه چیز را، چگونه و به چه وسیله باید آموزش ببینند ، از اهمیت بسزایی برخوردار است. دوره پیش دبستانی، برای تربیت کودکانی که در سن پنج سال تمام هستند، در نظر گرفته شده و کودک را برای دوره مدرسه و مهارتهای مورد نیاز آن آماده می کند. کودک به تدریج از محیط خانه جدا شده، با کودکان دیگر انس می گیرد و با کار در مدرسه آشنا می شود. روش آموزش پیش دبستانی، روش بازی است، یعنی بر اساس بازی و فعالیت، کودک را با مفاهیم و مهارت های جسمی و گفتاری مورد نیاز برای دوره ابتدایی آشنا می کند و زمینه ارتقاء رشد ذهنی، جسمی، اجتماعی او را فراهم می سازد. طبق یافته های پژوهشی، کودکانی که دوره پیش دبستانی را گذرانده اند، نسبت به آنهایی که در این دوره شرکت نکرده و به صورت مستقیم وارد دبستان شده اند، موفق ترند. در ضمن، هزینه ها و خدمات بعدی مورد نیاز برای گروه آموزش ندیده، از نظر افت تحصیلی و کلاس های تقویتی، حدود هفت برابر گروه آموزش دیده است.  

برنامه ها و تجهیزات مراکز پیش دبستانی:

آموزشهای پیش دبستانی ، کودک محورند ، نه موضوع محور و برنامه ها بر اساس کودک محوری طراحی و تهیه می شوند . منظور از کودک محوری، این است که علایق ، نیازها و توانایی های کودک اساس برنامه ریزی قرار گیرد..                       ................................................................................................
در دوره پیش دبستانی ، موضوعات درسی مهم نیست ، بلکه رشد کودک اهمیت بسیاری دارد و آموزش های آن رشد محور هستند . در دوره پیش دبستانی و دبستان ، به کودک به عنوان موجود در حال تکوین و تحول می­نگرد. ......................................................................................................................
در دوره پیش دبستانی ، کودک قادر به درک مفهوم قاعده و مقررات نیست و در برنامه ها ، اخلاق مبتنی بر ایجاد عادات نیکو ، پرورش داده می شود، اما تربیت اخلاقی در دوره دبستان ، مبتنی بر مقررات و قاعده است و این امر، تعلیم و تربیت تکوینی نام دارد ، یعنی با توجه به مراحل رشد کودک ، برنامه ریزی می کنند .

برنامه های این دوره ، کودک محور و رشد محورند ، این برنامه ها بر خلاف برنامه های آموزش دبستانی، رسمی نیستند ، بلکه بسیار انعطاف پذیرند، در این دوره کلاس درس ( به آن صورت که مدنظر ماست ) وجود ندارد، امتحان محور هم نیستند، هر چند ارزشیابی تکوینی صورت می گیرد. این برنامه ها، فرایند محور هستند و بیشتر به فرایند یادگیری توجه می کنند........................................................................................
محیط پیش دبستانی، از یک انضباط خشک و رسمی برخوردار نیستند، زیرا موجب بدبینی کودک به کلاس درس می شود. مسأله بسیار مهم در برنامه آموزش پیش دبستانی، این است که این برنامه، پیش زمینه آموزش دبستانی می باشد. در برنامه های پیش دبستانی، خواندن، نوشتن و حساب کردن به کودکان آموزش داده نمی شود، بلکه زمینه ها و مبانی آمادگی کودک فراهم می شود تا او در دوره دبستان، خواندن، نوشتن و حساب کردن را یاد بگیرد...                     .......................................................................
یکی از اهداف مهم آموزش پیش دبستانی، این است در که کودکان نگرش مثبتی نسبت به محیط کلاس و مدرسه ایجاد کنیم تا کودک به خود انضباطی برسد و انضباط را رعایت کند.

ضرورت و توانایی پیش دبستانی

زمان ما، زمانی است که فرایند شهرنشینی، وجود وسائل ارتباط جمعی، رفت و آمدهای اجتماعی، ظهور و بروز استعدادهای متفاوت، ما را به جایی رسانده که برای حمایت و هدایت هدفمند و همه جانبه کودکان که می توانند در این زمان آسیب های جدی ببینند رشته تخصص ایجاد کنیم.  .         .              ..
نقش پدر و مادر برای تربیت فرزندان هیچ گاه نمی تواند به دیگران منتقل شود، تربیت یک فرایند تدریجی، هدفمند و در مکانی مناسب به نام خانواده است و ریشه ها و جوهره آن باید در خانواده دیده و تدبیر شود و هنرجویان این رشته عمدتاً به عنوان مشاور و مسئولین تغذیه و آموزش برای اموری هستند که نیاز پدران و مادران را تامین کند.                                                          .        
با توجه به اهمیت دوره کودکی و سرعت یادگیری و اثر پذیری کودکان از محیط اطراف خود، تربیت افرادی که بتوانند از کودکان بر پایه اصولی علمی و عملی مراقبت نموده و در جهت حفظ و ارتقاء سطح سلامت جسمی و روانی کودکان عمل نماید، رشته های کودکیاری و پیش دبستانی طراحی گردیده است تا فارغ التحصیلان آن بتوانند در این امور مهم و حیاتی نقش مشاور را به خوبی ایفا نموده و نوید بخش جامعه ای سالم و شاداب، پرطراوت و با نشاط باشند. .                                             .
کسانی که علاقمند به این رشته مهم هستند با سلامت جسمی و روانی کودکان و عوامل موثر در آن، ساختار و چگونگی کار اندامهای بدن، نیازهای تغذیه ای مادران و کودکان، بهداشت فردی و عمومی، بهداشت روانی، بهداشت مادر و کودک، پرورش خلاقیت در کودکان، تغذیه و بهداشت مواد غذائی، شناخت مراحل رشد و تکامل کودک، بیمار های شایع کودکان، ایجاد مهارت های علمی در تهیه و تولید مواد آموزش، ایجاد نگرش علمی در زمینه ی پرورش، نگهداری و آموزش کودکان قبل از دبستان آشنا می شوند.

در بسیاری از فرهنگ ها، از جمله فرهنگ ما، پدر و مادر مسئولیت و نقش بسیار مهمی در تربیت کودکان خود دارا می باشند, شکی نیست که دامان مادر و خانواده میتوانند بهترین مربی و محیط تربیتی برای کودک محسوب شوند، ولی این امر به سبب پیچیدگی های زندگی صنعتی و تقسیم وظایف نمی توانند به نحو احسن تحقق یابد. کافی نبودن آگاهیهای والدین و شناخت نیازهای فرزاندنشان، اشتغال مادران کارمند و کارگر خارج از خانه به علت ضعف بنیه مالی و اقتصادی خانواده از اهم مسائل مورد نظرند، از طرف دیگر نیاز کودک به جامعه و توجه به حقوق کودک و نیاز جامعه به کودکان آینده ساز خود حائز اهمیت بسیار است.
مسئله نیاز اجتماعی بدین صورت مطرح میشود کودک نمیتواند تنها به مادر و خانواده خود متعلق باشد بلکه به کل اجتماع که درآن پرورش می یابد تعلق دارد و الزاماً مجموعه به تاثیر پذیری از شرایط و امکانات و سازمان دهی محیط اجتماعی میباشد. بنابراین همزمان با تربیت خانواده، لازم است مراکز آموزش و پرورش پیش دبستانی در زمینه تکامل همه جانبه کودک نقش اساسی و حیاتی خود را ایفاء نمایند.
آموزش و پرورش پیش دبستانی در کشور ما مسئله ای جدیدی است و تا کنون توجه شایانی بدان معطوف نگردیده است. در روند جامعه انقلابی ما، نقش آموزش و پرورش در توضیح وتشریح ارزشهای حاکم بر جامعه اسلامی و آماده کردن کودکان برای ایفای نقش خود بر مبنای روابط اسلامی و انقلابی از اهمیت برخوردار است و این مسئله از دیدگاه اسلامی و نیز در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مورد تأیید قرار گرفته است. نتایج حاصل از تحقیقات روانشناسان و کارشناسان علوم تربیتی نمایانگر آن است که امکانات مراکز تربیت کودکان در دروه های پیش دبستانی نباید تنها برای محافظت کودکان و تامین نیازهای اولیه آنان مورد استفاده قرار گیرند....................................................................................................................
بلکه تدوین برنامه های آموزشی در چنین دورانی بسیار ضرورت دارد و نقش این دوران در تحکیم پایه و اساس تربیتی و آموزشهای بعدی از اهمیت بسیاری برخوردار است. از طرف دیگر نیازهای فردی کودکان از نقطه نظر حسی و حرکتی، عقلی واجتماع جامعه را به پرورش مربیان متعهد و دلسوز، آگاه و علاقمند نشان­می­دهد.
پرواضح است که کار چنین مربیانی بدون آراستگیهای معنوی و مسئولیتهای و تعهدات دینی و عقیدتی نمیتواند چندان مثمر ثمر واقع گردد. به این ترتیب که کلیه مهدکودکهای زیر پوشش سازمان بهریستی و وزارت آموزش و پرورش برای حسن اداره امور مهدکودک ها و پیش دبستانی خود نیاز مبرمی به فارغ التحصیلان رشته آموزش و پرورش پیش دبستانی دارند.

رسالت و نقش مراکز پیش از دبستان

تربیت انسان های با اراده ، متکی به خود ريال شجاع ، کاردان و تندرست ، حال و آینده هر ملتی را تضمین می کند.

نقش کلاس های پیش دبستانی صرفاً آموزش های رسمی و تلنبار کردن ذهن کودکان خردسال با سلیقه و علایق بزرگسالان و یا انتقال افکار آنان نیست ، بلکه برای رفاه اجتماعی ، محرومیت زدایی و رشد و شکوفایی و سلامتی جامعه است .

آموزش و پرورش پیش دبستانی یک حق فردی برای همه ی کودکان و یک مسئولیت اجتماعی برای افراد بزرگسال جامعه است .

مراکز پیش دبستانی به شرطی که بتوانند رسالت و نقش تربیتی و فرهنگی خود را در کنار تربیت خانوادگی و اجتماعی به درستی ایفا کنند ، می توانند کودکان دنیای پر تغییر و پیچیده کنونی را در تماس با واقعیت ها، طبیعت زیبا ،افراد و امور پیرامونشان نگه دارند و دنیا مکانی زیبا و مطمئن و قابل اعتماد و شاد را به آنها بشناسانند و نیز انسانیت ، آزادی ، عدالت ، استقلال ، صلح و آرامش ، قانون مندی و سربلندی را برایشان معنا کنند و در این راستا نقش مدیران و مربیان بسیار ارزنده است .

توانایی‌های­لازم برای مربی پیش دبستانی: ...............................................................................         
کودک مثل آینه درخشانی است که هر چه ببیند، فوراً می‌گیرد و منعکس می‌کند. او مثل صفحه سپیدی است که هر آنچه بر آن بنویسی، درخود نگاه می‌دارد و چون خمیر یا مومی است که در دستان مربی به هر گونه‌ای ساخته می‌شود. در واقع آنچه در کودکی به خردسال آموخته می‌شود، درست مثل نقشی که بر سنگی کنده شود، اثرش همیشه باقی می‌ماند. از همین‌رو، مربی کودکان پیش‌دبستانی بودن، از سخت‌ترین کارها است؛ زیرا رفتار، طرز صحبت و بیان، نگاه، پوشش، راه رفتن و در کل همه کارهای مربی، در کودک نقش جاودانه می‌بندد و کوچکترین لغزش مربی، بر گروهی از کودکان اثر منفی می‌گذارد. از سوی دیگر، مربی کودکان بودن، از بهترین کارها است؛ چرا که وی با شخصیت و روح انسان‌هایی پراحساس و پر از شور معصومانه سر و کار دارد و پایه جامعه را می‌سازد. به همین دلیل، مربی باید فردی پاک، صادق، سالم و پر انرژی و عاشق کودکان و آشنا با روانشناسی کودک باشد. همچنین لازم است که وی فردی خلّاق و سازنده باشد تا بتواند شیطنت و کنجکاوی کودکان را به بهترین راه سوق دهد و از شجاعت و جسارت کودک برای یادگیری، کشف دنیای پیرامون و پرورش هوش و استعداد وی بهره بگیرد.برای مثال، اسباب بازی که در دیدگاه اکثر مردم وسیله‌ای برای گذراندن اوقات فراغت کودک است، می‌تواند انعکاسی از ابزار شغل و حرفه‌ فردای کودک باشد؛ نحوه استفاده از آن، حرفه‌ای را به او آموزش می‌دهد، نوع، شکل و رنگ آن، او را با دنیایی از علم فیزیک آشنا می‌نماید، روش کار با آن می‌تواند دری از دنیای عجایب را بر روی کودک بگشاید و در کل این وسیله می‌تواند به او توجه و دقت در مسائل را بیاموزد.در این میان، یک مربی باید فکری سازنده داشته باشد تا با این وسایل، هم شوق و رغبت کودک را جلب کند و هم وسیله بازی، خصوصیت آموزشی وپرورشی را در خود داشته باشدوفرهنگی­درست­و­صحیح­را­نیز­به­کودک­انتقال­دهد.

تعلیم و تربیت کودکان  ( اصول و مبانی  آموزش و پرورش )

تعلیم و تربیت : تحویل و انتقال سرمایه ء تمدن از نسلی به نسل دیگر که خود موجب تراکم و ترقی تمدن می شود.( اصول آ. پ ،د.محمدباقر ،هوشیار،1331)

اصل فعالیت :

اولین و مهمترین اصل در تعلیم و تربیت، اصل فعالیت است. دانش آموز ، باید در تمام مراحل یادگیری فعال باشد و هیچگاه منفعل و منزوی باقی نماند. بلکه در تمام زمینه ها مشارکت فعال داشته باشد تا موجب یادگیری بیشتر او گردد . بنابراین ، اصل فعالیت به نشاط فعلی دانش آموز می پردازد.  

اصل کمال :

ما باید دانش آموز را از آنچه که هست ، به حد کمال برسانیم. اصل کمال به آینده کودک توجه دارد و رسیدن از نقصان به کمال است. در اینجا ، زمان حال کودک نادیده گرفته می شود و برای رسیدن به کمال، باید سختی ها را تحمل کند.

  اصل آزادی :

دانش آموز باید به ویژه در دوره پیش دبستانی و دبستان ، در برخی از زمینه ها به فعالیت آزاد بپردازد . او نباید همیشه به فعالیتهای هدایت شده بپردازد، بلکه باید فرصت فعالیتهای آزاد را نیز داشته باشد ، تا از طریق آزادی ، به کمال و پیشرفت نائل گردد .  

  اصل  سندیت :

 اصل سندیت ، در برابر اصل آزادی قرار دارد و بیانگر این است که دانش آموز باید در مقاطع مختلف تحصیلی ، بر اساس برنامه درسی از پیش طراحی شده، آموزش ببیند . سندیت، یعنی تعلیم و تربیت دارای نظام ساختاری می باشد. مثال های سندیت برنامه درسی ، سندیت معلم و سندیت علم می باشد.  

اصل تناسب وضع و عمل :

بر مبنای این اصل ، فعالیتهای مربیان باید متناسب با میزان رشد فکری، عاطفی ، ذهنی ، اجتماعی و نیازهای فراگیران باشد .  بنا به گفته استنبرگ  مربی معروف آلمانی :

فعالیتهای مربیان باید منطبق بر وضعیت عقلانی، عاطفی، اجتماعی، درجه رشد ذهنی و میزان درک و تجارب گذشته دانش آموز باشد و نیازها و علائق دانش آموز، اساس عمل مربی قرار گیرد

اصل تفرد :

در آموزش باید به تفاوتهای فردی و وضعیت دانش آموز توجه کرد و نباید نسبت به همه فراگیران یک نگاه کلی داشت. همه باید در جهت رشد همگام با وضع موجود خود، تشویق شوند. در تعلیم و تربیت، دانش آموز باید منفرد و مشخص بوده، با دیگری تفاوت داشته باشد و در نتیجه، آموزش و پرورش فردی و تفرد مدنظر می می باشد.  

اصل اجتماع :

در تعلیم و تربیت ، فراگیران باید اجتماعی و اجتماع پذیر شوند و با ارزشها و هنجارهای اجتماعی آشنا گردند. بر اساس این اصل، دانش آموز باید از اهداف فردی چشم پوشی کرده، به اهداف گروهی بیندیشد و به دنبال منافع اجتماعی باشد. به همین دلیل، این اصل در مقابل اصل تفرد قرار می گیرد. ....................................
اصول تعلیم و تربیت، اصول موضوعه هستند. این اصول، در علوم دیگر شکل می گیرند و در تعلیم و تربیت به کار گرفته می شوند. مبانی اصول تعلیم و تربیت، روانشناسی رشد، روانشناسی یادگیری (قوانین و قواعد یادگیری )، جامعه شناسی فرهنگی و مباحث دینی می باشد.  

  تعلیم و تربیت به عنوان یک علم ( علوم تربیتی ) دارای مبانی و علوم پایه است . مبانی آن به دو قسمت تقسیم می شود :

1-مبانی علم که مشتمل بر سه شاخه است :

الف ) مبانی زیست شناختی
ب ) مبانی جامعه شناختی
ج ) مبانی روانشناختی  

2-مبانی فلسفی که شامل فلسفه و اخلاق می باشد

مبانی زیست شناختی، به اندام داشن آموز بر می گردد. برای مثال، پرورش ماهیچه ها و عضلات بزرگ و کوچک دانش آموز را مورد توجه قرار می دهد.

در مبانی جامعه شناختی، به مطالعه تأثیر گروهها، فرهنگ، عوامل اجتماعی و تشخیص رفتار دانش آموز در دوره پیش دبستانی و دبستان پرداخته می شود.

در مبانی روانشناختی، به مطالعه ماهیت انسان، انگیزه خواهی، انگیزه یادگیری، نیازها، علائق فرد و ارتباط روانشناختی آنها پرداخته می شود. در اینجا، هر چه ما خودپردازنده مثبت دانش آموز را بیشتر تقویت کنیم، به همان نسبت، انگیزه یادگیری وی قوی تر می گردد....................................................................................
مبانی فلسفی، در مورد ارزش ها و اهداف تعلیم و تربیت به مطالعه می پردازد. برخی معتقدند که مبانی فلسفی، از سایر مبانی علمی مهمتر می باشند، زیرا اهداف، فقط در فلسفه تعلیم و تربیت مورد بررسی قرار می گیرند و تعلیم و تربیت بدون غایت ، ممکن نیست . در تعلیم و تربیت، انتقال ارزشها از اهمیت بسزایی برخوردار است و هدف ، تشکیل یک نظام ارزشی در فرد می باشد . اما بحث درباره اینکه ارزشها کدامند ؟ چه منابعی دارند ؟ چگونه شکل می گیرند ؟ چگونه انتقال داده می شوند ؟ و ... ، در مبانی فلسفی مورد مطالعه و پژوهش قرار می گیرد................................................................................................................
به طور کلی، مبانی ذکر شده، کاربرد بسیاری در تعلیم و تربیت دارند. برای مثال، چنانچه در صدد تغییر رفتار دانش آموز پیش دبستانی باشیم، با استفاده از تحقیقات جامعه شناسی، می توان با بهره جویی از گروه به عنوان وسیله تغییر رفتار ، اقداماتی را در این زمینه انجام داد................................................................................ ..........
به طور مثال ، اینکه در هر مرحله ای ، تفکر و شناخت کودک در چه حدی قرار دارد و چه نوع مطالب و آموزشهایی برای وی مثمر ثمر می باشد، از طریق روانشناسی رشد مشخص می گردد......

خصوصیات دوره ی پیش دبستانی

سنین 3 تا 6 سالگی ( دوره دوم کودکی ) ، دوره کودکستانی یا پیش دبستانی نامگذاری می شود . در این دوره ، کودک بسیار پر تحرک و پر جنب و جوش است . به بازی علاقه فراوان دارد و بدان وسیله احساساتش را بروز داده ، به شناخت محیط می پردازد . کودک نسبت به محیط کنجکاو و به همکاری با دیگران علاقه مند است و تکلم و توانایی های ذهنی او رشد سریع دارند .  در این دوره ، همانندسازی با والدین انجام می گیرد ، فراخود یا وجدان ظاهر می شود  و بروز رفتارهای دفاعی برای مقابله با موقعیت های اضطراب آور و مخاطره انگیز آغاز می گردد. برای شناخت خصوصیات کودکان پیش دبستانی ، جنبه های گوناگون رشد آنها را بررسی می کنیم .

1 )  رشد جسمانی

پسران در 3 سالگی تقریباً 95 سانتی متر قد و 15 کیلوگرم وزن دارند و دختران اندکی کوتاه تر و سبک تر از پسران هستند . دختران در 5 سالگی 108 سانتی متر قد و 20 کیلوگرم وزن دارند و پسران کمی بلندتر و سنگین تر از آنان هستند . سرعت افزایش قد و وزن در 4 سالگی کمتر از 3 سالگی و در 5 سالگی کمتر از 4 سالگی است . در این دوره ، رشد بالا تنه و دور سر به تدریج کند می شود و دختران بیشتر بافت چربی و پسران بافت ماهیچه ای دارند . در 6 سالگی ، پا ها رشد سریعی دارند و قامت کودک کشیده می شود . استخوان ها و عضلات و دستگاه عصبی کودک در این دوره بیشتر رشد می کنند و استخوان ها سفت تر شده ، بر حجم و اندازه آن ها افزوده می شود . تا سن 3 سالگی تقریباً تمام دندان های شیری می رویند و کودک می تواند از غذاهای بزرگسالان استفاده کند . در پایان این دوره ، کودک یک یا دو دندان دائمی در جلوی دهان دارد . از 4 سالگی بر سرعت رشد عضلات افزوده می شود به طوری که حدود 75% افزایش وزن کودک در 5 سالگی به رشد عضلاتش مربوط می شود . عضلات درشت تر زودتر از عضلات ریزتر رشد می کنند . رشد عضلانی به عواملی نظیر وراثت ، سلامتی ، تغذیه ، خواب و استراحت و میزان فعالیت کودک بستگی دارد. رشد عضلانی ، کودک را به تدریج برای انجام دادن اعمال پیچیده آماده می سازد . در این دوره ، تنفس کودک کندتر ولی عمیق تر می شود، ضربان قلب منظم تر می گردد، فشارخون به طور ثابت افزایش می یابد و نظام عصبی به سرعت رشد می کند . در 3 سالگی ، مغز کودک 75% و در 6 سالگی 90%  وزن زمان بزرگسالی را دارد. در این دوره ، کودک به تدریج در برابر بیماری های عفونی مقاوم تر می شود و در برابر عفونت ها ، درجه حرارت بدن کودک نوسان کمتری پیدا می کند  و کنترل ادرار به خوبی انجام می شود .

2 ) رشد حسی – حرکتی

حواس کودک در 3 سالگی فعال است و اورا دریافت و تفسیر محرک ها یاری می دهد . رشد عصبی – عضلانی موجب تحرک کودک در زمینه های متعدد می شود سپس تمرین و تکرار، حرکات را بهبود می بخشد . کودک در 2 سالگی  با دقت و ظرافت بیشتری راه می رود ، می دود ، به آسانی دور خود می چرخد ، بدون کمک دیگران از پله ها بالا و پایین می رود، از بلندی می پرد و مدتی می تواند روی یک پا بایستد . کودک در 3 سالگی می تواند مکعب های چوبی را روی هم قرار دهد و یک ورق کاغذ را به طور عمودی یا افقی تا کند . کودک 3 ساله ، محرک ها را به صورت کل دریافت می کند و تشخیص بالا و پایین و چپ و راست برایش مشکل است ، از این رو ، نمی تواند تفاوت بین 2 مثلث را که قاعده یکی بالا و دیگری پایین است تشخیص دهد . در 4 سالگی ، می تواند یک ضربدر یا دایره روی کاغذ بکشد و به طور مشخص تصویر یک آدم را رسم کند و فاصله و وزن اشیا را تقریباً حدس بزند . برخی کودکان 5 ساله ، تفاوت بین حروف وارونه و عادی را به درستی نمی توانند مشخص کنند . در حدود 6 سالگی ، کودک توانایی توپ بازی و  پرتاب توپ را که به مهارت های مختلف بینایی و حرکتی نیاز دارد به دست می آورد .

به دلیل عدم احساس خستگی از تکرار عمل و نیز انعطاف پذیری بدن ، این دوره دوره مهم ترین زمان برای آموزش مهارت های حرکتی نظیر شانه زدن مو ، کشیدن تصاویر و خطوط ، پریدن از بلندی ، ایستادن روی یک پا ، چرخیدن دور خود و تا زدن و قیچی کردن کاغذ معرفی شده است . هر چه سن کودک به انتهای این دوره نزدیک تر شود، علاقه او به بازی کردن با همسالان بیشتر شده ، بازیهایش حالت اجتماعی به خود می گیرد و همچنین در این دوره ، بازی های دختران و پسران از همدیگر تفکیک می شود . پسران بازی های دشوار و دختران بازی های ساکت و آرام را ترجیح می دهند .

3 ) رشد ذهنی

رشد ذهنی که به سازگاری کودک با محیط کمک می کند با تکلم ، حافظه ، ادراک ، استدلال و حل مسئله همراه است . پیاژه ، هوش را کیفیتی می داند که سبب سازگاری فرد با محیط می شود و به فکر و اندیشه سازمان می دهد . سازگاری دو جنبه تلفیق و تطابق دارد . به وسیله تلفیق ، کودک مشاهداتش را با معلومات و درک خودش از موقعیت ارتباط می دهد و گاهی نیز اطلاعات و یافته های جدید را به گونه ای تغییر می دهد تا بتواند آنها را جزیی از سازمان ذهنی خود بکند . کودک از طریق تطابق ، سازمان ذهنیش را با وضعیت محیطی هماهنگ می سازد ، یا آنکه محیط را طوری سازمان می دهد که با ساخت ذهنی او همراه و همگام باشد . به نظر پیاژه ، رشد ذهنی در این دوره در مرحله پیش عملیاتی قرار دارد که به دو مرحله پیش ادراکی ( پیش مفهومی ) و تفکر شهودی تقسیم می شود . در مرحله پیش مفهومی – که سنین 2 تا 4 سالگی را دربرمی گیرد – مفاهیم ذهنی کودکان به معنی واقعی کلمه « مفهوم» نیستند و جامعیت ندارند ، زیرا هنوز کودک به مفهوم طبقات کلی دست نیافته است . خود – محوری و جاندار انگاری اشیاء در این مرحله بین کودکان شایع است و کودک از طریق سمبل ها با اشیا و امور ارتباط برقرار می سازد، برای نمونه ، دختر 2 تا 4 ساله با عروسکش آنچنان بازی می کند که گویا با کودکی واقعی ، زنده و دارای احساس در ارتباط است .

در مرحله تفکر شهودی – که4 تا 7 سالگی را د ربرمی گیرد – تفکر کودک بیشتر جنبه ادراکی دارد و بر شکل ظاهری امور مبتنی است . کودک گر چه می تواند به حل مسئله بپردازد ، نمی تواند دلایل آن را توضیح دهد . کودک در این مرحله از رشد ذهنی ، بر جنبه های مشخص امور تکیه می کند و استدلالش بازگشت ناپذیر است . کودک علیرغم  رشد نسبی تفکر و مفهوم سازی ، به تماس عینی با اشیا نیاز دارد و مفاهیم ذهنی او تا حدود بسیاری با آنچه می بیند وابسته است .

کودک در 3 تا 6 سالگی در یادگیری کلمات و ساختن جملات به سرعت پیشرفت می کند و می تواند چندین جمله را پشت سر هم بیان کند و کاربرد صحیح اسامی ، صفات ، افعال و قیود را در جمله بدون آموزش مستقیم و از طریق ارتباط با اطرافیان به تدریج یاد بگیرد . در این زمان ، تکرار کلمات در بین کودکان رواج دارد و در پسران بیشتر از دختران شایع است .

کودک 4 ساله ، یک کلمه را برای تشریح و طبقه بندی دسته ای از اشیا و مفاهیم بکار می برد و از کلمه « اتومبیل » برای معرفی تمام وسایل حمل ونقل استفاده می کند و به تدریج می تواند کلمات را در معانی خاص خود به کار بندد . او همچنین اشیا را بر حسب عملکردشان توصیف می کند و« سگ » را حیوانی می داند که پارس می کند .

4- رشد عاطفی

در این دوره ، کودک نه مانند دوره ی اول کودکی احساساتی است و نه مانند بزرگسالان می تواند عواطفش را کنترل کند . او از نظر عاطفی به بزرگسالان آشنا وابسته است . حالت عاطفی متغییر و ناپایداری دارد . در 5 سالگی سازگارتر است و در رفتارش آرامش و تعادل بیشتری مشاهده می شود . در کودکان پیش دبستانی ، اضطراب ، ترس ، حسادت و ناکامی شایع است . عوامل متعدد از جمله ممانعت از بروز پرخاشگری ، تولد برادر یا خواهر و طرد شدن توسط والدین و یا دوستان موجب اضطراب او می شود . کودک که می خواهد خود را از اضطراب و احساسات ناخوشایند حاصل از آن برهاند ، هنگام مواجهه با موقعیت اضطراب آور از مکانیسم های دفاعی متعددی استفاده می کند . از مکانیسم های دفاعی شایع بین کودکان پیش دبستانی می توان احتراز از موقعیت اضطراب آور و بازگشت به رفتارهای دوره اول کودکی را نام برد .

ترس ، یکی از عواطف کودکان پیش دبستانی است که آموخته می شود . وجود مقدار معینی از ترس برای حفظ سلامتی کودک لازم است تا او را از خطرهای احتمالی به دور نگه دارد . کودک در موقعیت های ترس آور به اعمالی نظیر گریه و جیغ زدن ، فرار و شکایت متوسل می شود . ترس کودکان پیش دبستانی قابل پیش بینی نیست و شیوه های مقابله با آن متفاوت است . محرکی ممکن است کودک را به شدت بترساند ، در حالی که همان محرک در کودک دیگر ممکن است ایجاد ترس نکند . کودک پیش دبستانی ، بسیاری از ترس ها را از مادر می آموزد و ترس های مشترک بین کودک و مادر به درمان نسبتاً طولانی نیاز دارد.

حسادت یکی دیگر از عواطف کودکان پیش دبستانی است که از محرومیت و اضطراب ناشی می شود . حسادت ، واکنش کودک نسبت به عامل مزاحم و محرومیت زاست . کودک می ترسد مباداذ محبت و توجه والدین را از دست بدهد .چنانچه با حسادت کودک به طریق مناسبی برخورد نشود و ادامه و شدت یابد ، سازگاری او مختل می شود . پرخاشگری ، بازگشت به رفتارهای کودکانه ، اجتناب از مادر و دیگر اعضای خانواده و سرکوبی از جمله واکنش کودکان حسود محسوب می شود .در فرزند اول که بیش از حد مورد توجه و محبت والدین است ، حسادت شدیدتر است ؛ زیرا او انتظار دارد که تمام توجه و محبت والدین را به خود جلب کند . برای کاهش حسادت در کودکان، والدین باید قبل از تولد نوزاد ، کودک بزرگتر را آگاه و آماده سازند که کودکی در خانواده متولد خواهد شد . روابط خانوادگی مطلوب ، ثبات در تربیت ، برخورد مناسب و ارضای نیازهای اساسی کودک ، در کاهش حسادت نقش مهمی دارد .

پرخاشگری که بر اثر عدم توانایی کودک در کنترل خود پدید می آید ممکن است وسیله ای یا خصمانه باشد . در پرخاشگری وسیله ای ، کودک با توسل به رفتارهای پرخاشگرانه اسباب بازی یا شی ء مورد نظرش را از دیگران می گیرد . در پرخاشگری خصمانه ، کودک با اعمال پرخاشگرانه قصد آسیب رسانی و صدمه زدن به دیگران را دارد . با افزایش سن کودک ، فراوانی پرخاشگری وسیله ای کاهش می یابد اما پرخاشگری خصمانه رواج بیشتری پیدا می کند . کودکان پرخاشگر ، معمولاً به خانواده های پرخاشگر تعلق دارند.

5 ) رشد اجتماعی

کودک به تدریج از طریق ارتباط با دیگران بر مهارتهای اجتما عی خود می افزاید. در این دوره ، دوستان و همبازی ها تأثیر بسزایی بر رشد اجتماعی کودک دارند و بر اثر آمیزش با همسالان در کودکستان و کوچه ، به تدریج پی می برند که برخی از آموخته هایش مناسب و مقبول نیست و باید تغییر یابد . اگر کودکستان از امکانات کافی برخوردار باشد ، مهارت های اجتماعی کودک را افزایش می دهد . او در آنجا به یادگیری و تجربه می پردازد ، روش های ارتباط با دیگران را می آموزد و به نقاط قوت و ضعف خود پی می برد . کودکستان باید بر قوه ابتکار و اعتماد به نفس کودک بیفزاید و مهارت های اجتماعی او را گسترش دهد و رفتارهای نامناسب او را اصلاح کند .

کودکان پیش دبستانی بیشتر با همجنس های خود دوست می شوند و در گزینش هم بازی ، تشابهات جسمانی و خانوادگی و سنی را درنظر می گیرند . روال انتخاب دوست به تدریج دگرگون شده و دوستی های موقتی و زودگذر به تدریج به دوستی های عمیق و پایدار در دوره های بعد مبدل می شود .

کودک پیش دبستانی ، وابستگی شدیدی به اعضای خانواده دارد . کودک برای حل مشکلات ، از والدین کمک می طلبد .برای انجام دادن و ادامه کارها به اطمینان و تسلی آنان نیازمند است و همواره دوست دارد همراه والدین باشد. مادر ، کودک را به کسب استقلال تشویق می کند و انتظار دارد کودکش هر چه زودتر خودش لباس بپوشد ، به تنهایی استحمام کند ، مشکلاتش را حل کند و خود را سرگرم سازد .

مادرانی که با کودکان خود رفتار ثابتی ندارند و هر لحظه با او به نوع متفاوتی رفتار می کنند ، کودک را با تعارض و تردید مواجه می سازند . مادری که کودک را به وابستگی تشویق می کند ، او را موجودی وابسته و ناتوان بار می آورد .

کنترل پرخاشگری و رقابت صحیح با دیگران از علائم رشد اجتماعی محسوب می شود . رقابت کودکان با یکدیگر متفاوت است . برخی به شدت رقابت می کنند و عده ای رقابت را دوست ندارند . کودک نیل به برتری و غلبه بر دیگران را در خانواد ه می آموزد و رفتارهایی را که در این جهت باشد به وسیله ی والدین تقویت می شود . کودکانی که با خواهران و برادران خود رفتار مناسبی دارند ، با دیگران کمتر به رقابت نامناسب می پردازند . همانند سازی که بدان وسیله کودک رفتار فرد یا افراد مورد علاقه خود را الگو قرار می دهد ، در رشد اجتماعی او بسیار اهمیت دارد. برای ایجاد همانند سازی ، خواست کودک و نیز تقویت رفتارهای مطلوب او توسط اطرافیان ضرورت دارد . کودک از رفتار والدین تقلید می کند و چون تشویق می شود به تدریج به انجام دادن آن خو می گیرد . به نظر روانکاوان ، کودک در همانند سازی با والدین با عقده ء ادیپ و الکترا مواجه می شود . در پسرها عقده ادیپ حاصل می شود که زاییده تمایل او به جلب توجه و محبت مادر و حسادت به پدر است . در دخترها الکترا پدید می آید که در آن دختر در صدد جلب توجه و محبت پدر می آید و از مادر دور می شود . حل عقده ادیپ در تکوین شخصیت نقش مهمی دارد و اگر با آن از طریق مناسبی برخورد نشود ، آثار نامطلوبش را در دوره ی نوجوانی و بزرگسالی بروز خواهد کرد .

کودک 3 ساله میل به مشارکت و همکاری دارد ، به بازی علاقه مند است و با کودکان کوچکتر از خودش با مهربانی رفتار می کند . در 4 سالگی با دوستانش روابط اجتماعی متقابل برقرار می سازد و به بازی های گروهی علاقه مند می شود ، از دستورات والدین و بزرگترها سرپیچی می کند و به مخالفت با آنان برمی خیزد . کودک 6 ساله توقعات و انتظارات بسیاری از اطرافیان دارد و خواستار احترام از جانب دیگران است . همچون گذشته ، از انجام دادن دستورات دیگران سرباز می زند و لجوج و سرسخت است .

6 ) رشد اخلاقی

چون کودک پیش دبستانی با توجه به میزان رشد ذهنی ، امور را بر اساس پیامدها و نتایج تفسیر می کند ، تشویق و تنبیه در تنظیم رفتار اخلاقی او نقش مهمی دارد ، یعنی کودکان پیش دبستانی ، اعمال خود را بر پایه ی اجتناب از مجازات و دستیابی به پاداش انجام می دهند . همچنین کودک به علت ضعف حافظه ، علیرغم تذکر والدین – به کارهای نادرست گذشته ادامه می دهد . در این سن ، نافرمانی کودکان باید بیشتر یک فراموشی کودکانه تلقی شود ، رفتار والدین ، اولین الگوی اخلاقی برای کودکان است . آموزش عملی دستورات اخلاقی پسندیده به کودک و بازداشتن مناسب او از ارتکاب کارهای ناپسند ، در رشد اخلاقی کودک پیش دبستانی حیکی از اهداف مهم آموزش پیش دبستانی، این است در که کودکان نگرش مثبتی نسبت به محیط کلاس و مدرسه ایجاد کنیم تا کودک به خود انضباطی برسد و انضباط را رعایت کند.ائز اهمیت است . کودک باید به تدریج بیاموزد که راستگو و امین باشد .

...

.................... .                                           
منابع و مأخذ :

ا- شریعتمداری ، علی ؛ اصول تعلیم و تربیت ، انتشارات دانشگاه تهران : 1388

2- شفیع آبادی ، عبدالله ؛ راهنمایی و مشاوره کودک ، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها ( سمت ) : 1379

3- مفیدی ، فرخنده ؛ مدیریت مراکز پیش دبستانی ، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی : 1386